برآوردن آن قسمت از آمال و آرزوها و یا حتی توقعات سادۀ زندگی انسان ها که مادی تلقی می شود ، بر عهدۀ علم اقتصاد نهاده شده است و غالب افراد جامعه ، رسیدن به آن ها را از کارگزاران و اقتصاددانان کشور مطالبه می کنند . حال آنکه وعده های بهروزی که یکسره توسط مسئولان در کشورهای در حال توسعه ای همچون ایران به مردم داده می شود ، این چشم داشت و انتظارات را افزایش می دهد .

نگاهی به تجربۀ بسیاری از کشورهای در حال توسعۀ امروزی نشان می دهد که رفاه شهروندان این جوامع از دیدگاه دستیابی به ملزومات مورد نیاز زندگی ، چه کالاهای خوراکی و چه کالاهای غیر خوراکی ، به گونه ای چشمگیر افزایش یافته است .

با چنین توقعی از بهبود وضعیت اقتصادی مردم و افزایش امکان مصرف آسان کالاها و خدمات که یک ضرورت اقتصادی و اجتماعی محسوب می شود . این مقاله به بررسی وضعیت مصرف چای به عنوان یکی از اجزای منتخب خوراکی خانوارهای کشور می پردازد که گرچه به ظاهر سهم اندکی از بودجۀ ایشان را به خود اختصاص می دهد ، اما از یک سو به لحاظ زمینه های فرهنگی و عادات اجتماعی مصرف ، نقش مهمی را در بودجۀ خانوار ایفا می کند و از سوی دیگر می تواند بر مصرف دیگر کالاها در بودجۀ خانوار تأثیرگذار باشد . علاوه بر این ، مصرف این کالای خوراکی ، تولید و ایجاد اشتغال را در بخش عرضۀ این کالا تضمین می کند و کیفیت تأمین زندگی کسانی که در زمینۀ کشت ، عمل آوری و توزیع این محصول فعال هستند را تحت تأثیر قرار می دهد .

بر این اساس ، هدف اصلی این مقاله فراهم آوردن چشم اندازی از وضعیت حال و آینده ی مصرف چای در بودجۀ خانوارهای شهری و روستایی کشور برای برنامه ریزان و تولید کنندگان چای کشور است . به طور دقیق تر ، در این مطالعه که روند مصرف چای خانوارهای کشور در دو دهۀ اخیر مورد بررسی قرار گرفته ، تلاش شده است تا نحوۀ رفتار مصرف کنندگان چای ، از این دید که به چه گروه درآمدی تعلق داشته باشند ، تبیین گردد . به دیگر سخن ، قصد بر این است ، که واکنش مصرف کنندگان در برابر تغییرات درآمد مشخص شود و رفتار آن ها در تصمیم گیری برای مصرف چای و یا جایگزین کردن دیگر کالاها ، مورد سنجش قرار گیرد .

به طور کلی در این مطالعه و با استفاده از تحلیل های سری زمانی سال های 77-1365 و بررسی ها و تحلیل های مقطعی میان خانوارهای شهری و روستایی متعلق به گروه های درآمدی مختلف ، چنین نتیجه گیری می شود که هر چند مخارج واقعی و یا به عبارت دیگر میزان مصرف کالاهای خوراکی خانوارهای شهری و روستایی در این دوره به میزان زیادی کاهش یافته ، اما مخارج واقعی یا مصرف چای آن ها ، به گونه ای خیره کننده و معنی دار بالا رفته ، حتی تا حدی که میزان مصرف هیچ یک از کالاهای خوراکی دیگر در بودجۀ خانوارها به این اندازه رشد نداشته است .

روی هم رفته با استفاده از اطلاعات موجود ، مشخص می شود که افزایش یاد شده در مصرف چای خانوارها در تمامی طبقات درآمدی رخ داده است . نتیجۀ محاسبه کشش درآمدی تقاضا برای چای جلب توجه بود ، به طوری که این کشش برای دهک های درآمدی اولیه ، نزدیک به یک و یا حتی بیشتر از یک محاسبه می شود و به تدریج در دهک های درآمدی بالاتر ، کاهش می یابد ولی هرگز منفی نمی شود . از این یافته ، چنین استنباط می شود که با افزایش درآمد خانوارها ، مصرف چای هر چند با رشدی کمتر از رشد درآمد ، بالا خواهد رفت و اشتیاق به مصرف در طبقات کم درآمد به مراتب بیشتر از سایرین خواهد بود . علاوه بر این ها ، مطالعات انجام شده نشان می دهد که خانوارهای کم درآمد به تدریج و با افزایش فقر غذایی ، چای را جایگزین دیگر خوراکی ها ( از جمله میوه ها ) کرده اند .

در مجموع و با در نظر گرفتن مطالب به دست آمده ، چنین نتیجه گیری می شود که گروه زیادی از خانوارهای ایرانی نمی توانند چای را به میزان و با کیفیت مطلوب مورد نظر خود تهیه کنند ، ولی افزایش درآمد آنها ( حتی در طبقات پر درآمد ) موجب مصرف چای بیشتر و یا لااقل با کیفیت بالاتر خواهد شد و از این روی ، افزایش روزافزون تقاضا برای چای در آینده به خاطر افزایش درآمد و یا جایگزینی آن به جای دیگر خوراکی ها مورد انتظار است و پر واضح است که با این دور نما ، توجه بیش از پیش به بخش عرضۀ چای و عوامل مؤثر بر آن ضرورت می یابد .

احمد غروی نخجوانی

کارشناس ارشد اقتصاد توسعه